(Tiinteen) – Một video bị cắt cúp, một dòng trạng thái gây tranh cãi hay một vụ việc trong trường học có thể khiến một người trở thành tâm điểm chỉ trích trên mạng xã hội chỉ sau vài giờ. Khi những lời bình luận tiêu cực được lan truyền liên tục, ranh giới giữa bày tỏ quan điểm và bạo lực ngôn từ ngày càng khó nhận ra.
Sự trỗi dậy của những “tòa án bàn phím”
Chưa bao giờ việc đưa ra nhận xét về người khác lại dễ dàng như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại và tài khoản mạng xã hội, bất kỳ ai cũng có thể đăng tải ý kiến, chia sẻ thông tin hoặc tham gia thảo luận về một sự việc đang được quan tâm. Tuy nhiên, sự thuận tiện ấy cũng khiến nhiều người dễ dàng đưa ra những lời phán xét khi chưa hiểu đầy đủ câu chuyện.
Một đoạn video ngắn có thể bị chia sẻ hàng nghìn lần trước khi người xem biết điều gì đã xảy ra trước và sau khoảnh khắc được ghi lại. Một bài đăng có thể nhanh chóng thu hút những bình luận miệt thị, quy chụp đạo đức hoặc công kích ngoại hình của người xuất hiện trong đó. Không ít người sẵn sàng đưa ra kết luận chỉ từ một vài hình ảnh, lời kể một chiều hoặc thông tin chưa được xác minh.
Đáng chú ý, nhiều người không cho rằng mình đang gây tổn thương. Họ có thể nghĩ rằng việc để lại một bình luận gay gắt là cách thể hiện chính kiến, bảo vệ người bị hại hoặc lên án hành vi sai trái. Nhưng khi lời chỉ trích chuyển thành xúc phạm nhân phẩm, đe dọa hay lôi kéo người khác cùng tấn công một cá nhân, hành động ấy đã vượt xa giới hạn của việc bày tỏ quan điểm.
Tâm lý đám đông cũng góp phần khiến các cuộc công kích trở nên nghiêm trọng hơn. Khi nhìn thấy hàng trăm, hàng nghìn bình luận cùng lên án một người, nhiều người dễ mặc định rằng số đông chắc chắn đúng. Họ tiếp tục chia sẻ bài viết, đăng lại hình ảnh hoặc để lại những lời chế giễu mà không kiểm tra thông tin hay cân nhắc hậu quả.
Các từ ngữ như “bóc phốt”, “phán xét”, “tẩy chay” xuất hiện thường xuyên trong những cuộc tranh luận trên mạng. Bản thân việc phản ánh sai phạm hay kêu gọi trách nhiệm không phải lúc nào cũng tiêu cực. Vấn đề nằm ở cách thực hiện: thông tin có được kiểm chứng hay không, phản ứng có phù hợp với sự việc hay không và người tham gia có đang xâm phạm quyền riêng tư, danh dự của người khác hay không.
Sức nặng của những tổn thương ảo nhưng có thật
Một bình luận tiêu cực có thể chỉ mất vài giây để viết ra, nhưng người nhận nó có thể mất nhiều thời gian để vượt qua. Đằng sau mỗi tài khoản bị công kích vẫn là một con người có cảm xúc, các mối quan hệ và cuộc sống ngoài đời thực. Những gì xảy ra trên mạng không tách rời hoàn toàn khỏi cuộc sống ấy.
Với học sinh, sinh viên, việc trở thành tâm điểm của một cuộc tranh cãi có thể gây ra nhiều áp lực. Một người bất ngờ bị chia sẻ hình ảnh kèm theo lời chế giễu có thể phải đối mặt với hàng loạt tin nhắn, bình luận và lời bàn tán. Ngay cả khi không trực tiếp gặp người công kích, họ vẫn có thể cảm thấy lo lắng mỗi lần mở điện thoại, sợ đến trường hoặc ngại giao tiếp với bạn bè vì không biết người khác đang nghĩ gì về mình.
Đáng lo ngại hơn, nội dung trên mạng có thể được sao chép, chụp màn hình và phát tán lại ngay cả khi bài đăng ban đầu đã bị xóa. Một sự việc tưởng chừng chỉ diễn ra trong thời gian ngắn có thể tiếp tục ảnh hưởng đến người trong cuộc khi hình ảnh và thông tin liên quan bị đưa ra khỏi bối cảnh ban đầu.
Không phải ai trải qua bạo lực mạng cũng biểu hiện rõ sự tổn thương. Có người chọn im lặng, có người cố tỏ ra bình thường, cũng có người tự cô lập vì không muốn phải giải thích với những người xung quanh. Vì vậy, không nên cho rằng một người “quá nhạy cảm” chỉ vì họ bị ảnh hưởng bởi những lời nói trên mạng.
Bạo lực ngôn từ không phải nguyên nhân duy nhất dẫn đến các vấn đề sức khỏe tinh thần, nhưng những hành vi công kích kéo dài có thể làm gia tăng căng thẳng và khiến người bị nhắm đến cảm thấy mất an toàn. Nếu người thân hoặc bạn bè có dấu hiệu suy sụp sau khi bị tấn công trực tuyến, điều cần thiết là lắng nghe và hỗ trợ họ thay vì yêu cầu họ tự chịu đựng.
Không phải mọi lời chỉ trích đều là bạo lực
Trong những cuộc tranh luận trên mạng, việc phân biệt giữa góp ý và công kích là điều cần thiết. Một hành vi sai trái có thể cần được phản ánh, một phát ngôn có thể cần được phản biện và một người có thể phải chịu trách nhiệm về việc mình đã làm. Sự tử tế không có nghĩa là bỏ qua sai phạm hay yêu cầu tất cả mọi người phải im lặng trước những điều không đúng.
Điểm khác biệt nằm ở cách phản ứng. Góp ý tập trung vào hành vi, đưa ra lý do và hướng đến việc làm rõ vấn đề. Ngược lại, công kích thường nhắm vào nhân phẩm, ngoại hình, hoàn cảnh gia đình hoặc những đặc điểm cá nhân không liên quan đến sự việc. Khi một cuộc thảo luận chuyển thành việc đào bới thông tin riêng tư, đe dọa hay lôi kéo người khác xúc phạm một cá nhân, mục tiêu giải quyết vấn đề đã bị thay thế bằng việc gây tổn thương.
Chẳng hạn, thay vì gọi một người bằng những từ ngữ miệt thị, người dùng có thể chỉ ra hành động cụ thể mà mình cho là không phù hợp và giải thích vì sao. Thay vì chia sẻ ngay một đoạn video đang gây tranh cãi, họ có thể chờ thêm thông tin từ những nguồn đáng tin cậy. Nếu chưa đủ dữ kiện để kết luận, việc thừa nhận rằng mình chưa biết toàn bộ sự việc cũng là một lựa chọn có trách nhiệm.
Người trẻ cũng cần nhớ rằng không phải thông tin nào xuất hiện nhiều trên mạng cũng chính xác. Những hình ảnh, đoạn ghi âm hoặc video ngắn có thể thiếu bối cảnh, bị chỉnh sửa hoặc được đăng tải với mục đích dẫn dắt cảm xúc. Việc một nội dung nhận được nhiều lượt thích và chia sẻ không thể thay thế cho quá trình kiểm chứng.
Trước khi tham gia vào một cuộc tranh luận, hãy tự hỏi mình đang muốn làm rõ sự việc hay chỉ muốn thể hiện sự tức giận. Câu hỏi ấy không khiến một người mất đi quyền lên tiếng. Ngược lại, nó giúp ý kiến được đưa ra có cơ sở hơn và tránh biến một vấn đề cần giải quyết thành cuộc tấn công nhắm vào một cá nhân.
Ba giây trước khi nhấn nút chia sẻ
Trong môi trường số, một phản ứng tức thời có thể tạo ra hậu quả kéo dài. Khi tức giận trước một bài đăng, nhiều người có xu hướng bình luận ngay để giải tỏa cảm xúc. Tuy nhiên, cảm giác thỏa mãn trong vài giây không đồng nghĩa với việc hành động đó là đúng đắn.
Trước khi đăng tải hoặc chia sẻ nội dung liên quan đến một người khác, người dùng có thể dành vài giây để kiểm tra lại phản ứng của mình bằng ba câu hỏi:
- Thông tin này đã đầy đủ và chính xác chưa? Hãy tìm nguồn ban đầu, đối chiếu thông tin và tránh kết luận chỉ từ một đoạn video hoặc lời kể chưa được xác minh.
- Bình luận của mình có giúp giải quyết vấn đề không? Nếu lời nói chỉ nhằm chế giễu, hạ thấp hoặc khiến người khác xấu hổ, tốt hơn hết nên dừng lại.
- Nếu mình hoặc người thân ở trong hoàn cảnh ấy, mình sẽ cảm thấy thế nào? Đặt mình vào vị trí của người khác không đồng nghĩa với việc bênh vực mọi hành vi, mà giúp chúng ta nhận ra giới hạn cần có trong cách ứng xử.
Nếu đang quá tức giận, người dùng có thể tạm rời khỏi bài đăng, không tiếp tục đọc bình luận và quay lại khi bình tĩnh hơn. Tắt thông báo hoặc không tham gia một cuộc tranh luận thiếu thiện chí cũng là cách bảo vệ bản thân. Không phải cuộc tranh luận nào trên mạng cũng cần có sự góp mặt của mình.
Bên cạnh đó, người dùng cần thận trọng khi chia sẻ thông tin cá nhân của người khác, kể cả khi nội dung ấy đã xuất hiện công khai. Địa chỉ nhà, số điện thoại, lịch trình, hình ảnh riêng tư hay thông tin về gia đình có thể bị lợi dụng để quấy rối. Việc một người mắc sai lầm không đồng nghĩa với việc họ mất quyền được bảo vệ thông tin riêng tư và an toàn cá nhân.
Khi trở thành nạn nhân hoặc người chứng kiến, đừng im lặng một mình
Không chỉ người trực tiếp bị công kích mới có trách nhiệm ngăn chặn bạo lực mạng. Những người chứng kiến cũng có thể góp phần làm giảm mức độ lan truyền của hành vi này bằng cách không chia sẻ lại nội dung xúc phạm, không tham gia bình luận chế giễu và không tiếp tay phát tán hình ảnh riêng tư.
Nếu bị tấn công trực tuyến, người trẻ nên lưu lại bằng chứng cần thiết như ảnh chụp màn hình, đường dẫn bài viết, thời gian đăng tải và tài khoản liên quan trước khi báo cáo nội dung hoặc chặn người vi phạm. Không nên đáp trả bằng những lời đe dọa hay đăng thông tin riêng tư của đối phương, bởi điều đó có thể khiến sự việc tiếp tục leo thang.
Trong trường hợp nội dung có dấu hiệu đe dọa an toàn, phát tán thông tin cá nhân hoặc quấy rối nghiêm trọng, người bị ảnh hưởng nên tìm sự hỗ trợ từ cha mẹ, giáo viên, nhà trường hoặc cơ quan có thẩm quyền tùy theo tính chất vụ việc. Với học sinh, sinh viên, việc chia sẻ với một người đáng tin cậy có thể giúp họ không phải tự xoay xở trước áp lực từ đám đông.
Nếu bạn bè là người đang bị công kích, đừng vội yêu cầu họ kể lại toàn bộ câu chuyện hoặc trách móc vì đã đăng tải điều gì đó. Hãy hỏi họ đang cần hỗ trợ ra sao, cùng kiểm tra những lựa chọn an toàn và khuyến khích tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần thiết. Đôi khi, việc không hùa theo đám đông và chủ động ở bên một người đang gặp khó khăn đã là sự hỗ trợ có ý nghĩa.
Đừng để một cú nhấp chuột trở thành vết thương của người khác
Mạng xã hội cho phép mỗi người thể hiện suy nghĩ và tham gia vào những vấn đề chung. Nhưng quyền lên tiếng luôn đi cùng trách nhiệm với những gì mình đăng tải. Một lời phản biện có căn cứ có thể giúp làm sáng tỏ sự việc; ngược lại, một bình luận thiếu kiểm soát có thể góp phần khiến người khác bị tổn thương và làm cuộc tranh luận đi xa hơn khỏi mục tiêu ban đầu.
Sự tử tế trên không gian số không phải điều gì quá xa vời. Đó có thể là việc kiểm chứng trước khi chia sẻ, từ chối tham gia vào một cuộc công kích, tôn trọng quyền riêng tư hoặc lên tiếng đúng cách khi chứng kiến hành vi bắt nạt. Quan trọng hơn, mỗi người cần học cách nhận diện cảm xúc của mình và không để sự tức giận nhất thời quyết định cách đối xử với người khác.
Trước khi nhấn nút bình luận, hãy nhớ rằng phía sau màn hình không phải một cái tên vô danh, mà là một con người thực sự. Bạn có thể không đồng tình với họ, nhưng điều đó không có nghĩa bạn có quyền làm tổn thương họ.
