(Tiinteen) – “Con nhà người ta” có thể xuất hiện trong những câu chuyện rất quen thuộc ở nhiều gia đình: từ điểm số, thành tích đến cách cư xử. Nhưng khi liên tục bị so sánh với người khác, một số học sinh có thể cảm thấy nỗ lực của mình không được nhìn nhận và dần nghi ngờ khả năng của bản thân.
Khi lời so sánh khiến mọi cố gắng trở nên nhỏ bé
Huy vừa hoàn thành kỳ thi học kỳ. Điểm số của Huy không quá thấp, nhưng cũng chưa đạt mức mà bố mẹ mong muốn. Trong bữa cơm, khi nghe tin con của một người quen đạt kết quả cao hơn, bố Huy nói: “Sao con không học được như bạn ấy? Bằng tuổi con mà bạn ấy đã giỏi như thế rồi”.
Huy không đáp lại. Trước đó, Huy đã cố gắng học nhiều hơn để cải thiện kết quả. Nhưng sau cuộc trò chuyện, Huy chỉ nhớ rằng mình vẫn chưa bằng một người khác.
Câu chuyện trên là tình huống minh họa cho một trải nghiệm có thể xảy ra trong gia đình. Không phải cha mẹ nào so sánh con cũng có ý định làm tổn thương con. Có người muốn tạo động lực, có người lo lắng về tương lai của con nhưng chưa biết cách diễn đạt. Tuy nhiên, ý định tốt không đồng nghĩa với việc mọi cách góp ý đều mang lại tác động tích cực.
Khi thường xuyên bị đặt cạnh thành tích của người khác, trẻ có thể tập trung vào việc mình đang thua kém ở đâu thay vì hiểu mình cần cải thiện điều gì.
Mỗi người có một điểm xuất phát khác nhau
So sánh đôi khi giúp chúng ta nhận ra điều cần học hỏi. Nhưng nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng mà bỏ qua hoàn cảnh, sở trường và những khó khăn riêng, sự so sánh dễ trở thành áp lực.
Một học sinh giỏi Toán có thể cần nhiều thời gian để viết tốt môn Ngữ văn. Một người ít nói có thể có khả năng quan sát và lắng nghe tốt. Người đạt thành tích nổi bật ở một lĩnh vực không nhất thiết vượt trội ở tất cả lĩnh vực khác.
Điều đó không có nghĩa mỗi người nên ngừng cố gắng hoặc không cần tiếp thu góp ý. Ngược lại, hiểu rõ điểm mạnh và điểm cần cải thiện giúp chúng ta đặt ra mục tiêu thực tế hơn.
Thay vì tự hỏi “Tại sao mình không bằng bạn?”, bạn có thể chuyển sang những câu hỏi cụ thể: “Mình đang gặp khó khăn ở phần nào?”, “Mình có thể học hỏi điều gì từ bạn ấy?” và “Mình muốn tiến bộ ra sao trong tháng tới?”.
Cách nhìn này giúp biến sự ngưỡng mộ thành động lực, thay vì để thành tích của người khác trở thành căn cứ đánh giá toàn bộ giá trị của bản thân.
Làm sao để nói với cha mẹ rằng mình không thích bị so sánh?
Không phải học sinh nào cũng dễ dàng chia sẻ cảm xúc với cha mẹ, đặc biệt khi những cuộc trò chuyện thường kết thúc bằng tranh luận. Nếu có thể, hãy lựa chọn thời điểm cả hai tương đối bình tĩnh và nói về tác động của lời so sánh thay vì chỉ phản ứng bằng sự tức giận.
Bạn có thể nói: “Con hiểu bố mẹ muốn con tiến bộ, nhưng khi bị so sánh với bạn khác, con cảm thấy những gì mình đã cố gắng không được nhìn nhận. Bố mẹ có thể giúp con xem con cần cải thiện phần nào được không?”.
Nếu đang gặp khó khăn ở một môn học, hãy chủ động chia sẻ kế hoạch cải thiện. Việc đưa ra một mục tiêu cụ thể có thể giúp cuộc trò chuyện chuyển từ so sánh sang tìm giải pháp.
Trong trường hợp cha mẹ chưa hiểu ngay, bạn không cần buộc mình phải giải quyết tất cả trong một lần nói chuyện. Có thể tiếp tục trao đổi khi phù hợp hoặc nhờ một người lớn đáng tin cậy hỗ trợ làm cầu nối.
Với cha mẹ, việc góp ý về hành vi hoặc kết quả cụ thể thường hữu ích hơn những nhận xét bao quát như “Con chẳng bằng ai”. Một câu hỏi như “Con đang vướng ở phần nào?” có thể mở ra cuộc trò chuyện khác hẳn với “Sao con không được như bạn ấy?”.
Trưởng thành không có nghĩa là không bao giờ nhìn vào thành công của người khác. Điều quan trọng là biết học hỏi mà không phủ nhận chính mình.
Bạn có thể ngưỡng mộ một người giỏi hơn ở một lĩnh vực, đồng thời vẫn ghi nhận những nỗ lực và khả năng đang từng bước phát triển của bản thân.
