(Tiinteen) – Mỗi năm, hơn 1.500 trẻ em Việt Nam tử vong vì đuối nước. Trong khi đó, việc trang bị những kỹ năng có thể quyết định sự sống còn của một đứa trẻ vẫn chưa phải lúc nào cũng được coi là phần cốt lõi của giáo dục. Phải chăng trong nhà trường, thứ gì không được kiểm tra thì rất dễ trở thành thứ được dạy sau cùng?
Khi điểm số trở thành thước đo của giáo dục
Nhà trường không thiếu lời kêu gọi dạy kỹ năng sống. Học sinh được nghe về phòng chống đuối nước, an toàn giao thông, phòng cháy chữa cháy, an toàn trên mạng, kỹ năng ứng xử. Nhưng giữa “được nghe” và “được học” là một khoảng cách rất lớn.
Một buổi tuyên truyền không tạo ra khả năng bơi. Một tiết nói chuyện về sơ cứu không đồng nghĩa với việc học sinh làm được hồi sức tim phổi. Một bài giảng về lừa đảo trực tuyến không bảo đảm học sinh đủ bình tĩnh để không chuyển tiền khi nhận cuộc gọi giả danh công an. Kỹ năng chỉ có ý nghĩa khi được luyện tập đến mức dùng được trong tình huống thật.
Thế nhưng giáo dục lâu nay quen với một hệ thống mà những gì kiểm tra, chấm điểm và xếp hạng được thường dễ nhận sự chú ý hơn. Một tiết Toán có bài kiểm tra, một kỳ thi có điểm số, một môn học có chuẩn kiến thức. Còn “biết bơi an toàn”, “biết sơ cứu”, “biết nhận diện một vụ lừa đảo” thì khó quy thành một con số đơn giản.
Điều đó không có nghĩa nhà trường không coi trọng kỹ năng sống. Nhưng khi thời gian, giáo viên, cơ sở vật chất và ngân sách đều hữu hạn, những nội dung không có vị trí rõ ràng trong hệ thống đánh giá rất dễ bị đẩy xuống sau những nhiệm vụ đo đếm được bằng điểm số.
Hơn 1.500 trẻ em không thể chỉ được bảo vệ bằng lời nhắc
Đuối nước cho thấy rõ nhất khoảng cách ấy. Theo thông tin Bộ Y tế và WHO công bố tháng 7/2026, hơn 1.500 trẻ em tại Việt Nam tử vong do đuối nước trong năm 2025. Số ca đã giảm hơn 20% trong giai đoạn 2020-2025, nhưng Bộ Y tế vẫn xác định đây là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do tai nạn thương tích ở trẻ em dưới 16 tuổi.
Từ phía ngành giáo dục, tại phiên chất vấn Quốc hội tháng 6/2025, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết số trẻ đuối nước vẫn ở mức trên 600 trường hợp mỗi năm, trong khi chỉ khoảng 30% học sinh từ tiểu học đến trung học phổ thông biết bơi.
Vì vậy, câu chuyện không chỉ là “trẻ cần được nhắc nhở cẩn thận hơn”. Một đứa trẻ biết nước sâu nguy hiểm nhưng không biết bơi vẫn có thể gặp nạn. Một đứa trẻ biết không nên lao xuống cứu người đuối nước, nhưng chưa từng thực hành gọi trợ giúp hay dùng vật nổi, vẫn có thể hoảng loạn. Nhận thức về nguy hiểm và năng lực ứng phó với nguy hiểm là hai chuyện khác nhau, và giáo dục phải giải quyết được cả hai.
Theo Bộ Y tế và WHO, trong giai đoạn 2021-2024, hơn 5,8 triệu trẻ em từ 6-16 tuổi đã được học bơi qua chương trình phòng, chống đuối nước. Tỷ lệ trẻ 6-15 tuổi biết bơi đạt trên 33%, vượt mục tiêu 30% của giai đoạn 2021-2025.
Ở một chương trình triển khai tại 17 tỉnh, hơn 72.000 trẻ tham gia các lớp bơi an toàn và 93,7% đạt chuẩn, với yêu cầu bơi tối thiểu 25 mét và nổi ít nhất 90 giây. Tại các địa phương can thiệp, tỷ lệ trẻ biết bơi tăng từ 14,7% lên 46,4%.
Những con số này cho thấy kỹ năng sống hoàn toàn có thể trở thành mục tiêu giáo dục cụ thể, có chuẩn đầu ra và được đánh giá bằng năng lực thực tế. Không cần bắt học sinh làm bài thi lý thuyết về bơi. Chỉ cần các em bơi được một khoảng cách nhất định, biết nổi, biết xử lý khi gặp nguy hiểm và biết tìm sự trợ giúp. Không cần hỏi học sinh thuộc bao nhiêu bước sơ cứu, hãy đặt em vào một tình huống giả định và xem em có biết làm gì không. Đó cũng là đánh giá, chỉ khác ở chỗ thứ được đánh giá không phải khả năng ghi nhớ mà là khả năng hành động.
Ảnh minh họa được tạo bởi AI.
Không thể đẩy hết trách nhiệm cho gia đình
Một phản biện quen thuộc là kỹ năng sống trước hết phải do gia đình dạy. Điều đó đúng. Cha mẹ là người đầu tiên dạy trẻ cách ứng xử, tự bảo vệ và nhận biết nguy hiểm. Nhưng sẽ không công bằng nếu đẩy mọi trách nhiệm về phía gia đình. Không phải cha mẹ nào cũng biết bơi hay biết sơ cứu, không phải gia đình nào cũng có điều kiện cho con học bơi, và cũng không phải phụ huynh nào đủ hiểu biết để nhận diện những thủ đoạn lừa đảo số ngày càng tinh vi.
Cơ hội tiếp cận kỹ năng vốn không phân bố đồng đều. Bộ Y tế và WHO đều nhấn mạnh phòng, chống đuối nước không chỉ là vấn đề y tế mà còn liên quan đến giáo dục, môi trường an toàn, phòng chống thiên tai và công bằng xã hội. Nhà trường vì thế có một vai trò gia đình khó thay thế: bảo đảm mọi trẻ em, bất kể hoàn cảnh, đều được tiếp cận một mức kỹ năng an toàn tối thiểu. Nếu kỹ năng sống chỉ dành cho những gia đình có tiền cho con học bơi hay tham gia các khóa kỹ năng, nó sẽ trở thành một dạng bất bình đẳng mới.
Có nhất thiết phải thi mới được dạy?
Cũng cần cẩn trọng với chính tiêu đề bài viết. Không phải cứ đưa một kỹ năng vào thi là giải quyết được vấn đề. Nếu biến mọi thứ thành kỳ thi, giáo dục kỹ năng sống có nguy cơ rơi vào đúng vòng xoáy nó cần thoát ra: học để lấy điểm, luyện để vượt qua bài kiểm tra, rồi quên sau khi thi xong.
Điều cần thiết không phải là “thi mọi kỹ năng”, mà là xác định rõ những kỹ năng trẻ bắt buộc phải đạt trước khi rời một cấp học: bơi an toàn, sơ cứu cơ bản, phòng cháy và thoát hiểm, nhận diện lừa đảo và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Với mỗi kỹ năng cần có chuẩn đầu ra phù hợp với độ tuổi và điều kiện địa phương, được đánh giá bằng thực hành hoặc mô phỏng tình huống thay vì bài thi giấy.
Quan trọng nhất là trả lời được một câu hỏi đơn giản: học sinh sau khi hoàn thành chương trình có thực sự làm được hay không? Nếu chưa, thì việc “đã được tuyên truyền” không thể coi là hoàn thành nhiệm vụ giáo dục.
Chúng ta nói trường học phải chuẩn bị cho trẻ bước vào cuộc sống. Nhưng cuộc sống không có đề cương ôn tập và không báo trước câu hỏi. Một đứa trẻ có thể phải đối mặt với người bạn đang chìm dưới nước. Một gia đình có thể phải xử lý một đám cháy. Một học sinh có thể nhận cuộc gọi lừa đảo ngay khi vừa đủ tuổi mở tài khoản ngân hàng. Trong những khoảnh khắc ấy, kiến thức chỉ có giá trị khi biến thành hành động.
Một đứa trẻ có thể quên công thức sau kỳ thi, nhưng kỹ năng sơ cứu được dạy đúng cách có thể dùng được nhiều năm sau. Kỹ năng bơi có thể không xuất hiện trong bài kiểm tra cuối kỳ nào, nhưng có thể quyết định một đứa trẻ có trở về nhà hay không.
Vì vậy, câu hỏi “Cái gì không thi thì không được dạy?” không phải lời kết tội nhà trường hay giáo viên. Nó là câu hỏi dành cho chính cách chúng ta định nghĩa thành công của giáo dục. Nếu một học sinh đạt điểm rất cao nhưng không biết tự bảo vệ mình trước tình huống nguy hiểm, liệu chúng ta đã trang bị đủ hành trang cho em?
