(Tiinteen) – Khi AI len vào từng công đoạn công việc, biết dùng máy tính không còn đủ. Doanh nghiệp cần người biết chọn công cụ, kiểm chứng kết quả và gắn công nghệ với chuyên môn. Đó cũng là chỗ nhiều sinh viên mới ra trường còn hụt hơi.
Từ “điểm cộng” thành “điều kiện cần”
Soạn văn bản, xử lý bảng tính, làm việc trên các nền tảng trực tuyến… công nghệ đã thấm vào phần lớn công việc văn phòng. Khi AI được đưa vào phân tích dữ liệu, marketing, chăm sóc khách hàng hay quản lý, đòi hỏi với người lao động cũng thay đổi theo.
Theo dữ liệu World Bank-LinkedIn, khoảng 68% nghề nghiệp tại Việt Nam có đề cập đến kỹ năng hiểu biết số (digital literacy). Những kỹ năng cơ bản như Word, Excel, PowerPoint hay sử dụng máy tính xuất hiện ở nhiều nhóm nghề, trong khi các kỹ năng chuyên sâu như khoa học dữ liệu được yêu cầu với tỷ lệ thấp hơn. Nói cách khác, kỹ năng số không còn là chuyện riêng của người làm công nghệ. Với nhiều vị trí, biết dùng công cụ số đã là điều kiện nền tảng để hoàn thành công việc.
Tỷ lệ mức độ liên quan của kỹ năng số trong các nghề nghiệp (Nguồn: WB – LinkedIn for Development, 2021).
Một nghiên cứu công bố năm 2026 phân tích khoảng 85.470 tin tuyển dụng có thông tin mức lương trên LinkedIn tại Việt Nam trong giai đoạn 2019-2024. Kết quả cho thấy khoảng 37,9% tin tuyển dụng trong mẫu nghiên cứu nhắc đến ít nhất một kỹ năng số thuộc nhóm bổ trợ hoặc chuyên môn.
Đáng chú ý, các kỹ năng số cơ bản đang dần được doanh nghiệp xem là năng lực tối thiểu. Chỉ thành thạo phần mềm văn phòng vì thế có thể chưa đủ để ứng viên tạo khác biệt. Ở mức cao hơn, người lao động cần biết phân tích dữ liệu, dùng công cụ chuyên ngành, khai thác AI hoặc kết hợp công nghệ với chuyên môn của mình. Nhu cầu cụ thể cũng khác nhau theo từng ngành.
Khảo sát nhà tuyển dụng tại Việt Nam năm 2026 của Reeracoen cho thấy 73% doanh nghiệp tham gia xác định kỹ năng số và AI là ưu tiên cấp thiết để nâng cao năng lực người lao động. Tuy vậy, đây là kết quả từ khảo sát của một đơn vị tuyển dụng, cần được hiểu trong phạm vi mẫu khảo sát.
Khoảng trống từ giảng đường
Sinh viên không thiếu khả năng sử dụng công nghệ. Nhưng dùng thạo công nghệ trong đời sống chưa đồng nghĩa với việc ứng dụng được nó vào công việc.
Một nghiên cứu năm 2026 về khoảng cách kỹ năng của sinh viên tốt nghiệp tại Việt Nam ghi nhận sự khác biệt trong cách nhìn giữa sinh viên, giảng viên và nhà tuyển dụng. Đáng chú ý, khảo sát định lượng không cho thấy khoảng cách lớn về kỹ năng số, nhưng các câu trả lời định tính lại bộc lộ mối lo của doanh nghiệp về khả năng làm việc của sinh viên với dữ liệu và quy trình tích hợp AI.
Câu hỏi đặt ra là: sinh viên thực sự “biết dùng công nghệ”, hay mới chỉ quen với những công cụ phục vụ học tập và giải trí? Khoảng cách có thể nằm ở những việc rất cụ thể: xử lý một tập dữ liệu, dùng công cụ chuyên ngành, kiểm chứng thông tin do AI tạo ra, bảo mật dữ liệu, hay chọn đúng công cụ cho đúng nhiệm vụ.
Sự xuất hiện của AI càng làm rõ điều này, khi kỹ năng số không còn dừng ở việc “biết dùng máy tính”. Theo ILO, khoảng 11,5 triệu lao động Việt Nam, tương đương khoảng 1/5 lực lượng lao động, đang làm những công việc có nhiệm vụ chịu tác động của GenAI. Tuy nhiên, tổ chức này cho rằng kịch bản phổ biến hơn là AI thay đổi các nhiệm vụ bên trong công việc, thay vì thay thế người lao động trên diện rộng.
Trong bối cảnh đó, người lao động không chỉ cần biết dùng AI mà còn phải hiểu giới hạn của công cụ, kiểm tra kết quả và kết hợp đầu ra của AI với kiến thức chuyên môn. Kỹ năng số vì vậy đang chuyển từ “biết sử dụng công nghệ” sang biết lựa chọn, khai thác và kiểm soát công nghệ trong công việc.
Không thể chỉ học trong một khóa
Công nghệ đổi thay quá nhanh khiến chương trình đào tạo khó theo kịp mọi công cụ mới. Vì vậy, thay vì chỉ thêm vài môn về công nghệ, đào tạo kỹ năng số có thể được gắn trực tiếp với chuyên ngành và tình huống nghề nghiệp.
Với sinh viên báo chí, chẳng hạn, kỹ năng số không dừng ở chỉnh ảnh hay dựng video. Người học còn cần biết tìm kiếm và kiểm chứng dữ liệu, dùng AI hỗ trợ sản xuất nội dung, phân tích dữ liệu độc giả và chọn nền tảng phù hợp để phân phối sản phẩm báo chí.
Về phía doanh nghiệp, đào tạo tại chỗ giúp người lao động cập nhật công nghệ đúng theo yêu cầu thực tế. Một nghiên cứu về lao động tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam cũng chỉ ra khoảng cách kỹ năng số đang là vấn đề trong quá trình chuyển đổi số.
Khi công nghệ còn tiếp tục thay đổi, kỹ năng số không phải danh sách cố định để “học xong rồi thôi”. Khả năng tự học, cập nhật công cụ và vận dụng công nghệ vào chuyên môn mới là năng lực cần được duy trì suốt hành trình làm việc.
