(Tiinteen) – Các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) đang hỗ trợ người trẻ trong học tập, tìm kiếm thông tin và xử lý công việc. Tuy nhiên, sử dụng AI thành thạo không chỉ là biết đặt câu hỏi để nhận câu trả lời nhanh chóng, mà còn đòi hỏi khả năng kiểm chứng thông tin, đánh giá kết quả và chịu trách nhiệm với sản phẩm cuối cùng.
Từ công cụ hỗ trợ đến thói quen phụ thuộc
Chỉ với một yêu cầu ngắn, người dùng có thể nhờ AI tóm tắt tài liệu, xây dựng dàn ý, gợi ý ý tưởng hoặc giải thích một khái niệm khó. Điều này mở ra cơ hội tiết kiệm thời gian và tiếp cận kiến thức theo cách linh hoạt hơn.
Với sinh viên, AI có thể hỗ trợ lên kế hoạch học tập, luyện ngoại ngữ, hệ thống hóa tài liệu và tìm hướng tiếp cận cho bài tập. Trong công việc, công cụ này còn có thể giúp xây dựng bản nháp, xử lý dữ liệu hoặc đề xuất phương án giải quyết vấn đề.
Tuy nhiên, việc giao toàn bộ quá trình tư duy cho công cụ cũng tiềm ẩn rủi ro. Nếu chỉ sao chép câu trả lời mà không đọc, đối chiếu hay hiểu nội dung, người dùng có thể tạo ra sản phẩm chứa thông tin sai lệch, lập luận thiếu chặt chẽ hoặc không phù hợp với yêu cầu thực tế.
Đặc biệt, câu trả lời được trình bày trôi chảy không đồng nghĩa với việc mọi thông tin trong đó đều chính xác. AI có thể đưa ra dữ kiện không có thật, nhầm lẫn nguồn hoặc sử dụng thông tin đã lỗi thời.
Ba kỹ năng cần có khi sử dụng AI
Trước hết, người dùng cần biết cách xác định mục tiêu và đưa ra yêu cầu rõ ràng. Một câu lệnh tốt nên nêu cụ thể nhiệm vụ, bối cảnh, đối tượng hướng đến và định dạng đầu ra mong muốn. Chẳng hạn, thay vì yêu cầu “viết về biến đổi khí hậu”, người dùng có thể xác định rõ cần một dàn ý bài báo dành cho độc giả trẻ, tập trung vào tác động tại Việt Nam và có danh sách dữ liệu cần kiểm chứng.
Thứ hai, kỹ năng kiểm chứng thông tin là yêu cầu không thể bỏ qua. Những số liệu, trích dẫn, văn bản pháp luật hay nhận định chuyên môn do AI cung cấp cần được đối chiếu với nguồn đáng tin cậy. Người dùng nên ưu tiên cơ quan nhà nước, tài liệu nghiên cứu, báo cáo chính thức và nguồn dữ liệu gốc; đồng thời kiểm tra thời điểm công bố, phạm vi thống kê và ngữ cảnh của thông tin.
Thứ ba, người sử dụng cần duy trì khả năng tư duy độc lập. AI có thể đưa ra nhiều phương án, nhưng việc lựa chọn, đánh giá tính phù hợp và quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người. Với một bài tập học thuật, người học nên tự xác định luận điểm, đọc tài liệu gốc và sử dụng AI như công cụ hỗ trợ thay vì thay thế hoàn toàn quá trình học tập.
Hình ảnh được tạo bởi AI.
Sử dụng AI có trách nhiệm
Bên cạnh hiệu quả công việc, người dùng cần quan tâm đến bảo mật dữ liệu. Không nên tùy tiện đưa thông tin cá nhân, hồ sơ nội bộ, dữ liệu khách hàng hoặc tài liệu chưa được phép chia sẻ vào các công cụ trực tuyến.
Người học cũng cần tuân thủ quy định của nhà trường về việc sử dụng AI, minh bạch khi được yêu cầu khai báo mức độ hỗ trợ và không sử dụng công cụ để tạo ra những sản phẩm giả mạo nguồn tin hoặc làm sai lệch thông tin.
Đối với người làm báo, những yêu cầu này càng quan trọng. Nội dung do AI gợi ý không thể thay thế việc xác minh nhân vật, kiểm tra tài liệu, đối chiếu số liệu và chịu trách nhiệm về thông tin xuất bản.
Để hình thành thói quen sử dụng AI hiệu quả, người dùng có thể bắt đầu bằng một quy trình đơn giản: tự xác định vấn đề, sử dụng AI để tham khảo phương án, kiểm chứng những thông tin quan trọng, sau đó chỉnh sửa và hoàn thiện sản phẩm bằng hiểu biết của mình.
Sau mỗi lần sử dụng, hãy tự đặt câu hỏi: Công cụ đã giúp tiết kiệm thời gian ở khâu nào? Thông tin nào cần kiểm tra thêm? Nếu không có AI, mình có thể giải thích nội dung này hay không?
AI có thể giúp con người làm việc nhanh hơn, nhưng tốc độ không phải thước đo duy nhất của năng lực số. Khả năng đặt câu hỏi, đánh giá thông tin và đưa ra quyết định độc lập mới là những kỹ năng giúp người trẻ thích nghi với môi trường công nghệ đang thay đổi.
