(Tinteen) – Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần trở thành người bạn đồng hành quen thuộc của nhiều sinh viên trong giảng đường đại học. Từ tìm kiếm tài liệu, giải thích kiến thức khó đến hỗ trợ viết bài và chuẩn bị thuyết trình, AI giúp việc học trở nên nhanh chóng, thuận tiện hơn. Tuy nhiên, khi ranh giới giữa tham khảo và sao chép ngày càng mong manh, một câu hỏi được đặt ra: sinh viên đang sử dụng AI để nâng cao năng lực bản thân hay đang dần phụ thuộc vào công nghệ?
Khi AI trở thành “gia sư” luôn sẵn sàng
Chỉ với một câu hỏi được nhập vào khung trò chuyện, sinh viên có thể nhận được lời giải thích cho một khái niệm phức tạp, bản tóm tắt của một tài liệu dài hoặc gợi ý để xây dựng bài thuyết trình. Nếu trước đây, việc tìm kiếm thông tin thường đòi hỏi nhiều thời gian đọc và chọn lọc tài liệu, thì nay AI có thể hỗ trợ người học tiếp cận kiến thức chỉ trong vài phút.
Đối với sinh viên đại học, nơi khối lượng kiến thức lớn và yêu cầu tự học ngày càng cao, đây là một lợi thế đáng kể. AI có thể đóng vai trò như một gia sư trực tuyến, giúp giải thích lại bài giảng bằng ngôn ngữ dễ hiểu, đưa ra ví dụ minh họa hoặc gợi ý những câu hỏi để người học tự kiểm tra kiến thức.
Chẳng hạn, khi gặp khó khăn với một khái niệm kinh tế, sinh viên có thể yêu cầu AI giải thích bằng tình huống thực tế. Khi học ngoại ngữ, các bạn có thể nhờ công cụ sửa lỗi ngữ pháp, gợi ý cách diễn đạt và luyện hội thoại. Với những bài tập lập trình, AI có thể giúp phân tích lỗi trong đoạn mã, từ đó hỗ trợ người học hiểu nguyên nhân thay vì chỉ tìm kiếm đáp án có sẵn.
Một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ năm 2025, khảo sát 121 sinh viên sư phạm, ghi nhận AI được sử dụng chủ yếu để tìm kiếm thông tin, hỗ trợ bài tập và xây dựng tài liệu giảng dạy. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng công cụ này có thể tiết kiệm thời gian, đồng thời đặt ra những thách thức liên quan đến độ chính xác và nguy cơ phụ thuộc công nghệ.
Những lợi ích ấy cho thấy AI không đơn thuần là một công cụ giải trí hay tìm kiếm thông tin. Nếu được sử dụng đúng cách, AI có thể trở thành phương tiện hỗ trợ quá trình tự học, giúp sinh viên chủ động hơn trong việc tiếp cận kiến thức và phát triển kỹ năng.
Mặt trái phía sau những câu trả lời tức thì
Sự tiện lợi của AI cũng có thể trở thành nguyên nhân khiến người học mất dần thói quen suy nghĩ độc lập. Khi mọi câu hỏi đều có thể được trả lời nhanh chóng, sinh viên dễ hình thành tâm lý tìm kiếm đáp án ngay lập tức thay vì kiên nhẫn đọc tài liệu, phân tích vấn đề và tự tìm lời giải.
Một bài tiểu luận có thể được tạo ra chỉ sau vài câu lệnh. Một bài thuyết trình có thể được xây dựng trong thời gian ngắn. Nhưng nếu sinh viên chỉ sao chép kết quả mà không hiểu nội dung, sản phẩm hoàn chỉnh ấy chưa chắc phản ánh năng lực thực sự của người học.
Đáng lo ngại hơn, câu trả lời của AI không phải lúc nào cũng chính xác. Công cụ có thể đưa ra thông tin lỗi thời, diễn giải sai kiến thức hoặc tạo ra những nguồn tham khảo không tồn tại. Nếu thiếu kỹ năng kiểm chứng, sinh viên có thể vô tình đưa thông tin sai vào bài tập, báo cáo hoặc nghiên cứu học thuật.
Một nghiên cứu công bố trên International Journal for Educational Integrity vào tháng 11/2025, thực hiện tại một cơ sở giáo dục đại học ở Việt Nam, cho thấy 85,6% người tham gia có hiểu biết tốt về đạo văn, nhưng chỉ 61,3% nhận biết các hướng dẫn về trích dẫn và tài liệu tham khảo. Nghiên cứu cũng ghi nhận cách sinh viên sử dụng nội dung do ChatGPT tạo ra rất khác nhau, từ công khai sự hỗ trợ của AI đến che giấu đóng góp của công cụ.
Kết quả này cho thấy hiểu biết về đạo đức học thuật chưa chắc đã chuyển hóa thành hành vi đúng trong thực tế. Khi áp lực điểm số, thời hạn nộp bài và khối lượng công việc tăng lên, việc sử dụng AI thiếu minh bạch có thể trở thành lựa chọn hấp dẫn đối với một bộ phận người học.
Một nguy cơ khác là sự suy giảm khả năng diễn đạt và giải quyết vấn đề độc lập. Nếu thường xuyên nhờ AI viết thay, tóm tắt thay và lập luận thay, sinh viên có thể gặp khó khăn khi phải trình bày quan điểm trước lớp, trả lời câu hỏi bất ngờ hoặc xử lý những tình huống không có sẵn đáp án.
Nói cách khác, điều đáng lo không phải là sinh viên sử dụng AI, mà là việc sử dụng công cụ này thay thế hoàn toàn quá trình tư duy vốn cần thiết để hình thành tri thức và năng lực cá nhân.
Ranh giới giữa hỗ trợ và phụ thuộc nằm ở đâu?
Không dễ để xác định một sinh viên đã phụ thuộc vào AI chỉ dựa trên tần suất sử dụng. Một người dùng AI thường xuyên nhưng luôn kiểm tra thông tin, tự đưa ra nhận định và hiểu rõ nội dung vẫn có thể học tập hiệu quả. Ngược lại, chỉ một lần sao chép toàn bộ bài làm mà không hiểu những gì mình nộp cũng có thể phản ánh cách học thiếu chủ động.
Ranh giới quan trọng nằm ở vai trò của người học trong quá trình tiếp nhận và xử lý kiến thức.
Nếu sinh viên sử dụng AI để gợi ý hướng nghiên cứu, giải thích điểm chưa hiểu, phản biện lập luận hoặc góp ý cho bản thảo do mình tự viết, công cụ đang hỗ trợ quá trình học tập. Nhưng nếu sinh viên giao toàn bộ việc suy nghĩ, lập luận và hoàn thành bài tập cho AI, người học có nguy cơ trở thành người tiếp nhận thụ động.
Vì vậy, thay vì chỉ đặt câu hỏi “Có nên dùng AI hay không?”, sinh viên cần tự hỏi: “Sau khi sử dụng AI, mình hiểu thêm điều gì? Mình có thể tự giải thích lại kiến thức đó không? Mình có đủ khả năng kiểm tra xem câu trả lời có đúng hay không?”.
Đó mới là những câu hỏi giúp đánh giá giá trị thực sự của AI đối với việc học.
Học cách sử dụng AI có trách nhiệm
Để tận dụng lợi ích của AI mà không đánh mất khả năng tự học, sinh viên cần xây dựng thói quen sử dụng công nghệ một cách chủ động và có kiểm soát.
Trước hết, hãy tự suy nghĩ trước khi hỏi AI. Với một bài tập hoặc vấn đề mới, người học nên thử đọc tài liệu, ghi lại những điều đã hiểu và xác định điểm còn vướng mắc. Sau đó, AI có thể được sử dụng để giải thích phần chưa rõ, gợi ý phương pháp hoặc đưa ra những góc nhìn khác nhau. Cách tiếp cận này giúp sinh viên giữ vai trò chủ động thay vì phụ thuộc vào câu trả lời có sẵn.
Thứ hai, cần kiểm chứng thông tin từ những nguồn đáng tin cậy. Các dữ kiện quan trọng, số liệu thống kê, trích dẫn và tài liệu tham khảo nên được đối chiếu với giáo trình, bài báo khoa học, thư viện học thuật hoặc nguồn chính thức. Sinh viên không nên mặc nhiên coi câu trả lời trôi chảy của AI là sự thật.
Thứ ba, cần tôn trọng liêm chính học thuật. Trước khi sử dụng AI cho bài tập, bài thi hoặc nghiên cứu, sinh viên nên tìm hiểu quy định của giảng viên và nhà trường. Khi được yêu cầu, cần minh bạch về phạm vi hỗ trợ của AI, trích dẫn nguồn theo quy định và chịu trách nhiệm đối với nội dung cuối cùng. AI có thể hỗ trợ quá trình làm bài, nhưng không thể thay người học chịu trách nhiệm về sản phẩm học thuật của mình.
Cuối cùng, hãy duy trì những hoạt động buộc bản thân phải tư duy độc lập: tự viết bản nháp, giải bài tập không có trợ giúp, thảo luận trực tiếp với bạn học và trình bày lại kiến thức bằng lời của mình. Đây là những cách giúp sinh viên kiểm tra xem mình thực sự hiểu bài hay chỉ quen với việc đọc câu trả lời do công cụ tạo ra.
Về phía các trường đại học, việc cấm đoán AI một cách tuyệt đối không phải lúc nào cũng là giải pháp phù hợp. Nhà trường cần hướng dẫn sinh viên về kỹ năng sử dụng AI, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và đạo đức học thuật. Đồng thời, giảng viên có thể thiết kế các hình thức đánh giá chú trọng quá trình thực hiện, khả năng giải thích, tư duy phản biện và vận dụng kiến thức vào tình huống thực tế.
Hướng tiếp cận lấy con người làm trung tâm cũng được UNESCO nhấn mạnh trong tài liệu hướng dẫn về AI tạo sinh trong giáo dục và nghiên cứu, trong đó đề cao việc sử dụng công nghệ một cách có đạo đức, an toàn và có ý nghĩa.
Làm chủ công nghệ để không bị công nghệ chi phối
AI đang mở ra nhiều cơ hội để đổi mới phương pháp học tập trong môi trường đại học. Công cụ này có thể giúp sinh viên tiết kiệm thời gian, tiếp cận kiến thức linh hoạt và khám phá những phương pháp học tập phù hợp với nhu cầu cá nhân. Tuy nhiên, những lợi ích ấy chỉ thực sự có giá trị khi người học vẫn giữ được khả năng tư duy, đánh giá và tự chịu trách nhiệm.
Một bài tập hoàn thành nhanh hơn không đồng nghĩa với việc kiến thức đã được tiếp thu sâu hơn. Một câu trả lời đầy đủ không đồng nghĩa với việc người học đã hiểu bản chất vấn đề. Giá trị của giáo dục không chỉ nằm ở kết quả cuối cùng, mà còn ở quá trình tìm tòi, mắc lỗi, điều chỉnh và trưởng thành về tư duy.
Vì thế, AI có thể là một trợ lý đắc lực, nhưng không nên trở thành người học thay sinh viên. Công nghệ có thể mở ra cánh cửa tri thức, song việc bước qua cánh cửa ấy và biến kiến thức thành năng lực của chính mình vẫn là nhiệm vụ của mỗi người.
Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, sinh viên cần học cách đặt câu hỏi cho máy móc, nhưng quan trọng hơn là phải biết tự đặt câu hỏi cho chính mình. Bởi năng lực quyết định tương lai không nằm ở việc ai sử dụng AI nhiều nhất, mà ở việc ai biết tận dụng công nghệ để học sâu hơn, suy nghĩ độc lập hơn và phát triển bền vững hơn.
