(Tinteen) – Đã bao giờ bạn ngồi vào bàn học với quyết tâm hoàn thành bài tập, nhưng chỉ vài phút sau đã cầm điện thoại để kiểm tra tin nhắn, lướt mạng xã hội hay xem một video ngắn? Khi ngẩng đầu lên, hàng chục phút có thể đã trôi qua trong khi trang vở vẫn còn dang dở. Tình trạng này không đơn thuần là biểu hiện của sự lười biếng. Đằng sau thói quen liên tục kiểm tra điện thoại là sự kết hợp giữa thông báo kỹ thuật số, thói quen sử dụng thiết bị, cảm xúc và cách tổ chức việc học.
Chiếc điện thoại nhỏ, sức hút không nhỏ
Buổi tối, bàn học đã được chuẩn bị gọn gàng. Giáo trình mở sẵn, máy tính bật lên, danh sách công việc được ghi đầy đủ. Thế nhưng, khi điện thoại sáng màn hình vì một tin nhắn mới, người học khó tránh khỏi ý muốn kiểm tra. Ban đầu chỉ là vài giây, nhưng một thông báo khác xuất hiện, một video được đề xuất, rồi một cuộc trò chuyện kéo dài. Cuối cùng, việc học bị gián đoạn lâu hơn dự định.
Đây là tình huống quen thuộc với nhiều học sinh, sinh viên trong thời đại số. Điện thoại vừa là công cụ học tập hữu ích, vừa là nơi tập trung các hoạt động giải trí, giao tiếp và cập nhật thông tin. Chỉ cần chuyển từ tài liệu học sang mạng xã hội, người dùng đã có thể rời khỏi nhiệm vụ đang thực hiện mà không cần đứng dậy khỏi bàn.
Sức hút của điện thoại không chỉ nằm ở nội dung bên trong mà còn ở khả năng liên tục tạo ra những tín hiệu mới. Một tiếng chuông, một lần rung hay biểu tượng thông báo trên màn hình đều có thể khơi gợi sự tò mò: Ai vừa nhắn tin? Có chuyện gì mới? Mình có bỏ lỡ điều gì quan trọng không?
Nghiên cứu của Stothart và cộng sự, công bố năm 2015 trên Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, cho thấy thông báo điện thoại có thể làm gián đoạn hiệu suất trong một nhiệm vụ đòi hỏi sự chú ý, ngay cả khi người tham gia không trực tiếp sử dụng thiết bị. Điều đó cho thấy đôi khi, chỉ riêng tín hiệu từ điện thoại cũng đủ khiến dòng suy nghĩ bị ngắt quãng.
Vì sao biết cần học nhưng vẫn muốn cầm điện thoại?
Một trong những nguyên nhân phổ biến là thói quen kiểm tra điện thoại đã trở thành phản xạ. Khi có vài phút rảnh, gặp một câu hỏi khó hoặc cảm thấy nhàm chán, nhiều người gần như tự động với tay lấy thiết bị. Hành động này diễn ra nhanh đến mức họ không kịp cân nhắc liệu mình có thực sự cần sử dụng điện thoại hay không.
Bên cạnh đó, mạng xã hội và các nền tảng video cung cấp nội dung liên tục, đa dạng và dễ tiếp cận. Người dùng không cần lên kế hoạch trước vẫn có thể tìm thấy thứ khiến mình chú ý. Trong khi đó, học tập thường đòi hỏi nỗ lực lâu dài, đặc biệt khi phải đọc những tài liệu khó, ghi nhớ khái niệm mới hoặc giải quyết bài tập phức tạp.
Sự khác biệt ấy khiến điện thoại trở thành lựa chọn hấp dẫn mỗi khi người học muốn tạm thoát khỏi cảm giác căng thẳng hoặc nhàm chán. Một bài toán chưa tìm được lời giải có thể khiến sinh viên nản lòng; một chương sách dài có thể tạo cảm giác quá tải. Lúc này, lướt điện thoại mang lại sự giải trí tức thời, dù chỉ giúp trì hoãn công việc chứ không giải quyết được khó khăn ban đầu.
Áp lực tâm lý cũng là yếu tố đáng chú ý. Khi lo lắng về kỳ thi, sợ không hoàn thành bài tập hoặc cảm thấy mình học không hiệu quả, người học có thể tìm đến điện thoại để giảm căng thẳng trong chốc lát. Tuy nhiên, sau khoảng thời gian trì hoãn, khối lượng công việc vẫn còn nguyên, thậm chí thời gian hoàn thành đã ít đi. Cảm giác tội lỗi và lo lắng vì thế có thể tăng lên, tạo thành vòng lặp khó thoát.
Một nghiên cứu đăng trên Education and Information Technologies năm 2024 của Deng, Zhou và Broadbent cũng ghi nhận sự xao nhãng trong môi trường đại học liên quan đến nhiều yếu tố kết hợp, bao gồm động lực học tập, cảm xúc, môi trường xung quanh, sự hiện diện của điện thoại và ảnh hưởng từ bạn bè. Điều này cho thấy không thể lý giải tình trạng mất tập trung chỉ bằng việc quy kết người học thiếu ý chí.
Học xen kẽ với lướt mạng: tưởng tiết kiệm thời gian nhưng dễ phản tác dụng
Nhiều người cho rằng vừa học vừa kiểm tra điện thoại là cách tận dụng thời gian hiệu quả. Họ có thể đọc tài liệu trong vài phút, trả lời tin nhắn, sau đó quay lại bài học mà không nhận ra mình đã phải chuyển đổi sự chú ý nhiều lần.
Trên thực tế, việc liên tục chuyển qua lại giữa các hoạt động khiến quá trình học dễ bị gián đoạn. Sau khi trả lời tin nhắn, người học có thể phải đọc lại đoạn tài liệu vừa xem, nhớ lại mình đang làm đến đâu hoặc tìm lại mạch suy luận đã bỏ dở. Nếu tình trạng này lặp đi lặp lại, thời gian ngồi vào bàn không còn phản ánh chính xác thời gian thực sự dành cho việc học.
Sự xao nhãng còn ảnh hưởng đến khả năng tiếp thu. Khi tâm trí liên tục hướng về các thông báo hoặc nội dung ngoài bài học, người học có ít cơ hội tập trung sâu vào việc hiểu, liên kết và ghi nhớ kiến thức. Một buổi học kéo dài nhiều giờ vì thế chưa chắc đem lại kết quả tốt nếu phần lớn thời gian bị chia nhỏ bởi những lần kiểm tra điện thoại.
Báo cáo PISA 2022 Results của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cũng ghi nhận mối liên hệ giữa việc sử dụng điện thoại thường xuyên ở trường và tình trạng học sinh tự báo cáo bị xao nhãng trong giờ toán. Báo cáo đồng thời cho thấy việc tắt thông báo mạng xã hội và giảm sự hiện diện của thiết bị trong lớp có liên quan đến mức độ xao nhãng thấp hơn.
Điều cần lưu ý là điện thoại không phải lúc nào cũng gây hại cho việc học. Thiết bị có thể hỗ trợ tra cứu, học ngoại ngữ, ghi chú và truy cập bài giảng. Vấn đề nằm ở mục đích sử dụng, cách tổ chức thời gian và khả năng kiểm soát sự chú ý của người học.
Làm thế nào để lấy lại sự tập trung?
Thay vì đặt mục tiêu tuyệt đối như “không bao giờ dùng điện thoại khi học”, người học có thể bắt đầu bằng những thay đổi nhỏ, cụ thể và dễ duy trì.
Thứ nhất, tạo khoảng cách với điện thoại. Trước khi bắt đầu học, hãy đặt điện thoại ngoài tầm tay, để trong ngăn kéo hoặc ở một vị trí khác trong phòng. Nếu không cần thiết phải kết nối, có thể bật chế độ tập trung, tắt thông báo từ các ứng dụng giải trí hoặc sử dụng chế độ không làm phiền. Khi thiết bị không liên tục xuất hiện trước mắt, người học sẽ giảm bớt những tác nhân gợi ý việc kiểm tra theo thói quen.
Chủ động tạo không gian học tập ít xao nhãngThứ hai, chia nhiệm vụ học tập thành những phần nhỏ. Thay vì ghi mục tiêu chung chung như “học hết chương”, hãy xác định việc cần hoàn thành: đọc năm trang giáo trình, giải ba bài tập hoặc viết một đoạn trong bài tiểu luận. Những mục tiêu rõ ràng giúp người học dễ bắt đầu, theo dõi tiến độ và nhận ra thành quả sau mỗi khoảng thời gian tập trung.
Thứ ba, thử học theo từng phiên có giới hạn thời gian. Có thể bắt đầu với 25 phút tập trung và 5 phút nghỉ, sau đó điều chỉnh theo mức độ khó của nhiệm vụ và khả năng cá nhân. Trong khoảng thời gian học, chỉ thực hiện một nhiệm vụ chính. Khi đến giờ nghỉ, người học có thể kiểm tra tin nhắn hoặc đứng dậy vận động, nhưng nên đặt giới hạn để tránh kéo dài ngoài dự định.
Thứ tư, nhận diện lý do khiến bản thân muốn cầm điện thoại. Đôi khi, vấn đề không phải vì điện thoại quá hấp dẫn mà vì nhiệm vụ đang làm quá khó, quá dài hoặc chưa rõ cách bắt đầu. Nếu liên tục muốn lướt mạng khi gặp một bài tập khó, hãy thử chia bài tập thành các bước nhỏ, hỏi giảng viên, trao đổi với bạn học hoặc dành vài phút xác định chính xác phần chưa hiểu.
Thứ năm, chủ động sắp xếp thời gian giải trí. Không cần loại bỏ hoàn toàn điện thoại khỏi cuộc sống. Người học có thể dành những khoảng thời gian cụ thể để trò chuyện với bạn bè, xem video hoặc cập nhật mạng xã hội. Khi nhu cầu giải trí được đáp ứng có kế hoạch, việc quay lại học tập cũng dễ dàng hơn so với cách vừa học vừa liên tục kiểm tra màn hình.
Quan trọng hơn, nếu lỡ mất tập trung, đừng vội kết luận rằng mình thiếu kỷ luật. Hãy đặt điện thoại xuống, xác định nhiệm vụ tiếp theo và bắt đầu lại. Khả năng tập trung không phải lúc nào cũng hoàn hảo; điều cần rèn luyện là cách nhận ra sự xao nhãng và đưa bản thân trở lại công việc.
Tập trung không bắt đầu từ ý chí, mà từ cách tạo môi trường
Trong một thế giới mà thông tin luôn xuất hiện chỉ sau một lần chạm, việc duy trì sự chú ý trở thành thử thách thực sự đối với người học. Điện thoại mang lại nhiều tiện ích, nhưng cũng khiến ranh giới giữa học tập và giải trí ngày càng dễ bị xóa nhòa.
Muốn học hiệu quả hơn, chúng ta không nhất thiết phải từ bỏ công nghệ. Điều quan trọng là biết khi nào cần sử dụng, khi nào nên tạm đặt thiết bị sang một bên và làm thế nào để bảo vệ khoảng thời gian dành cho những nhiệm vụ quan trọng.
Một buổi học chất lượng không được quyết định bởi việc ngồi trước bàn bao lâu, mà bởi mức độ chủ động và tập trung trong khoảng thời gian ấy. Đôi khi, thay đổi nhỏ nhất cũng có thể là bước khởi đầu: tắt một thông báo, đặt điện thoại xa tầm tay và dành trọn 25 phút cho bài học đang dang dở.
Bởi cuối cùng, điều giúp chúng ta tiến bộ không phải là có thể làm nhiều việc cùng lúc, mà là biết dành sự chú ý cho đúng việc vào đúng thời điểm.
