(Tiinteen) – Từ những giai điệu dân gian, chất liệu văn hóa vùng miền đến hình ảnh về quê hương, đất nước, âm nhạc truyền thống đang được đưa trở lại đời sống đại chúng bằng một diện mạo mới. Sự xuất hiện ngày càng rõ nét của những chất liệu này trong các chương trình âm nhạc thực tế cho thấy văn hóa truyền thống không chỉ được bảo tồn bằng cách lưu giữ, mà còn có thể tiếp tục sống trong những hình thức sáng tạo đương đại.
Khi truyền thống trở thành chất liệu sáng tạo
Trong một thời gian dài, âm nhạc mang âm hưởng dân gian thường được đặt trong những không gian tương đối đặc thù, gắn với các chương trình nghệ thuật truyền thống hoặc những dịp lễ, sự kiện văn hóa. Tuy nhiên, sự phát triển của các chương trình giải trí và âm nhạc thực tế đang tạo ra một không gian khác để những chất liệu ấy xuất hiện.
Tại các sân khấu âm nhạc dành cho đông đảo khán giả trẻ, những giai điệu, nhạc cụ, hình thức diễn xướng và câu chuyện văn hóa Việt Nam được kết hợp với pop, rock, rap, điện tử hay vũ đạo hiện đại. Sự kết hợp này giúp chất liệu dân gian không còn đứng tách biệt với đời sống âm nhạc đương đại mà trở thành một phần của quá trình sáng tạo.
Đáng chú ý, ở một số chương trình, câu chuyện về quê hương, đất nước không chỉ được thể hiện thông qua ca từ mà còn được xây dựng bằng tổng thể sân khấu, trang phục, hình ảnh và âm thanh. Qua đó, những giá trị vốn quen thuộc với thế hệ trước được chuyển tải bằng ngôn ngữ gần gũi hơn với công chúng trẻ.
Điều này có thể thấy qua những tiết mục khai thác chất liệu văn hóa trong chương trình Anh trai vượt ngàn chông gai hay Tinh hà say hi. Việc đưa hát ru, hát Then, Chèo, Cải lương và các chất liệu văn hóa vùng miền vào những sân khấu giải trí hiện đại cho thấy khả năng thích ứng của văn hóa truyền thống khi được đặt trong những bối cảnh mới.
Từ một tiết mục âm nhạc đến sự quan tâm về văn hóa
Sức hấp dẫn của việc làm mới âm nhạc truyền thống không chỉ nằm ở bản thân sản phẩm âm nhạc. Đằng sau một tiết mục được chia sẻ trên mạng xã hội có thể là sự tò mò của khán giả về một làn điệu, một loại nhạc cụ hay một nét văn hóa mà trước đó họ chưa từng tìm hiểu.
Đây cũng là điểm khác biệt đáng chú ý trong cách thế hệ trẻ tiếp cận văn hóa. Thay vì bắt đầu từ những bài học hay nội dung mang tính giới thiệu, họ có thể tiếp xúc với văn hóa thông qua một bài hát, một màn trình diễn hoặc một khoảnh khắc được lan truyền trên mạng xã hội. Từ sự chú ý ban đầu, nhu cầu tìm hiểu sâu hơn có thể được hình thành.
Ở góc độ này, âm nhạc đại chúng trở thành một “điểm chạm” giữa văn hóa truyền thống và công chúng trẻ. Một làn điệu dân gian khi xuất hiện trên sân khấu lớn có thể tạo ra những cuộc thảo luận mới; một nhạc cụ truyền thống được đưa vào bản phối hiện đại có thể khiến khán giả đặt câu hỏi về nguồn gốc và cách sử dụng; còn một câu chuyện về quê hương có thể được tiếp nhận bằng cảm xúc trước khi được tiếp cận dưới góc độ văn hóa.
Tuy nhiên, sự phổ biến không đồng nghĩa với việc giá trị văn hóa tự động được bảo đảm. Khi chất liệu truyền thống được đưa vào sản phẩm giải trí, ranh giới giữa sáng tạo và đơn giản hóa văn hóa cần được cân nhắc. Việc sử dụng một hình thức nghệ thuật truyền thống chỉ để tạo hiệu ứng thị giác hoặc bắt kịp xu hướng có thể khiến ý nghĩa nguyên bản bị thu hẹp.
Bởi vậy, vấn đề không nằm ở việc có nên hiện đại hóa âm nhạc truyền thống hay không, mà là hiện đại hóa bằng cách nào. Sự sáng tạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp những giá trị cũ có thêm đời sống mới mà vẫn tôn trọng đặc trưng vốn có.
Để văn hóa không chỉ “hot” trong một mùa
Sự quan tâm của công chúng dành cho những sản phẩm âm nhạc mang âm hưởng dân gian cho thấy một điều: truyền thống không nhất thiết phải được giữ nguyên trong một hình thức bất biến mới có thể tồn tại.
Điều quan trọng hơn là tạo ra những cách tiếp cận khiến công chúng hôm nay có lý do để tìm đến những giá trị ấy. Một ca khúc có thể tạo ra sự chú ý trong vài ngày, một tiết mục có thể trở thành xu hướng trên mạng xã hội, nhưng sức sống lâu dài của văn hóa vẫn phụ thuộc vào việc những giá trị ấy có tiếp tục được sáng tạo, thực hành và trao truyền hay không.
Vì thế, việc đưa âm hưởng dân gian và những câu chuyện về đất nước vào các chương trình âm nhạc không nên chỉ được nhìn nhận như một xu hướng giải trí. Đó còn là một thử nghiệm về khả năng đối thoại giữa truyền thống và hiện đại.
Khi được đầu tư nghiêm túc, âm nhạc có thể trở thành một con đường để văn hóa truyền thống tiếp cận gần hơn với thế hệ trẻ. Và khi người trẻ không chỉ nghe một giai điệu mà còn muốn biết giai điệu ấy bắt nguồn từ đâu, thuộc về cộng đồng nào và mang theo câu chuyện gì, khi đó, hành trình đưa văn hóa truyền thống đến gần công chúng mới thực sự bắt đầu.
