(Tinteen) – Sở thích cá nhân, năng lực học tập, kỳ vọng gia đình và triển vọng nghề nghiệp khiến nhiều học sinh cuối cấp đứng trước lựa chọn khó khăn khi đăng ký nguyện vọng đại học. Theo đuổi điều mình yêu thích hay ưu tiên một ngành được cho là dễ tìm việc, có thu nhập ổn định – câu hỏi này không có đáp án chung cho tất cả, nhưng đòi hỏi mỗi người phải hiểu rõ bản thân và thực tế nghề nghiệp.
Khi đam mê và việc làm trở thành hai lựa chọn
Mỗi mùa tuyển sinh đại học, câu hỏi “Nên học ngành mình thích hay ngành dễ xin việc?” lại trở thành nỗi băn khoăn của nhiều học sinh lớp 12. Ở thời điểm phải đưa ra quyết định có ảnh hưởng lâu dài, không ít thí sinh vừa muốn theo đuổi sở thích cá nhân, vừa lo lắng về cơ hội việc làm và khả năng tự chủ tài chính sau khi tốt nghiệp.
Với những học sinh yêu thích các lĩnh vực như báo chí, truyền thông, nghệ thuật hay thiết kế, lựa chọn ngành học đôi khi đi kèm sự cân nhắc về mức độ cạnh tranh và tính ổn định của nghề nghiệp. Trong khi đó, những ngành được đánh giá có nhu cầu nhân lực cao thường thu hút sự quan tâm của phụ huynh, nhất là khi gia đình mong muốn con có công việc ổn định và thu nhập tốt.
Hai định hướng này không nhất thiết đối lập hoàn toàn. Đam mê giúp người học có động lực theo đuổi một lĩnh vực, còn triển vọng nghề nghiệp là yếu tố cần thiết để đánh giá tính khả thi của lựa chọn. Vấn đề nằm ở chỗ mỗi người cân nhắc hai yếu tố ấy như thế nào, đồng thời có đánh giá đúng năng lực và điều kiện của bản thân hay không.
Nếu chỉ chọn ngành theo sở thích nhất thời mà chưa tìm hiểu yêu cầu đào tạo, đặc thù công việc và khả năng phát triển nghề nghiệp, người học có thể gặp khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế. Ngược lại, nếu quyết định hoàn toàn dựa trên mức thu nhập được quảng bá hoặc quan niệm về một ngành “dễ xin việc”, sinh viên có thể phải theo đuổi công việc không phù hợp với thế mạnh và hứng thú của mình.
Áp lực từ gia đình và nỗi lo về tương lai
Đối với nhiều học sinh cuối cấp, lựa chọn ngành học không chỉ là quyết định cá nhân mà còn chịu ảnh hưởng từ kỳ vọng của gia đình. Cha mẹ thường quan tâm đến học phí, cơ hội việc làm, thu nhập và khả năng ổn định cuộc sống sau khi con tốt nghiệp. Đây là những cân nhắc thực tế, nhất là với các gia đình phải đầu tư đáng kể cho quá trình học đại học.
Tuy nhiên, sự khác biệt trong quan điểm giữa cha mẹ và con cái đôi khi khiến việc chọn ngành trở nên căng thẳng. Học sinh có thể muốn theo đuổi lĩnh vực sáng tạo, xã hội hoặc nghệ thuật, trong khi gia đình ưu tiên những ngành được cho là có đầu ra rõ ràng hơn.
Khi không tìm được tiếng nói chung, một số học sinh có thể lựa chọn theo mong muốn của gia đình dù chưa thực sự hiểu hoặc yêu thích ngành học. Ngược lại, cũng có người quyết định theo đuổi đam mê mà chưa tính đến điều kiện tài chính, yêu cầu chuyên môn hay cơ hội việc làm sau khi ra trường.
Thực tế, kỳ vọng của phụ huynh và nguyện vọng của học sinh đều có cơ sở riêng. Gia đình mong muốn con có tương lai ổn định, còn người học cần được lựa chọn con đường phù hợp với năng lực và mục tiêu của mình. Vì vậy, thay vì chỉ tranh luận ngành nào tốt hơn, hai bên cần trao đổi cụ thể về chương trình đào tạo, chi phí, yêu cầu nghề nghiệp và các phương án phát triển sau tốt nghiệp.
Đam mê cần đi cùng năng lực và sự chuẩn bị
Đam mê có thể là điểm khởi đầu cho hành trình nghề nghiệp, nhưng để theo đuổi lâu dài, người học cần hiểu rõ những yêu cầu của lĩnh vực mình lựa chọn. Yêu thích một công việc không đồng nghĩa với việc đã có đủ kỹ năng để thực hiện công việc đó; ngược lại, năng lực cũng có thể được bồi đắp thông qua quá trình học tập, rèn luyện và trải nghiệm.
Với những học sinh chưa xác định rõ sở thích, việc tìm hiểu nghề nghiệp thông qua các hoạt động trải nghiệm, câu lạc bộ, chương trình hướng nghiệp hoặc trò chuyện với người đang làm nghề có thể giúp thu hẹp lựa chọn. Những trải nghiệm này tạo cơ hội để các em nhận ra mình phù hợp với môi trường làm việc nào, hứng thú với nhiệm vụ gì và sẵn sàng đầu tư công sức cho lĩnh vực nào.
Bên cạnh đó, triển vọng việc làm cần được đánh giá trên cơ sở thông tin cụ thể thay vì những nhận định chung như “ngành này đang hot” hay “ngành kia dễ thất nghiệp”. Thí sinh nên tìm hiểu nhu cầu tuyển dụng, yêu cầu kỹ năng, mức độ cạnh tranh và khả năng phát triển của nghề nghiệp. Thị trường lao động có thể thay đổi trong suốt thời gian học đại học, vì vậy khả năng thích nghi và học hỏi liên tục cũng là yếu tố đáng cân nhắc.
Quan trọng hơn, học sinh không nhất thiết phải lựa chọn giữa hai thái cực: hoàn toàn theo đuổi đam mê hoặc từ bỏ sở thích để tìm kiếm sự ổn định. Một người yêu thích thiết kế có thể tìm hiểu những vị trí có nhu cầu tuyển dụng phù hợp; người yêu thích viết lách có thể khám phá báo chí, truyền thông, nội dung số hoặc những lĩnh vực liên quan. Việc mở rộng lựa chọn giúp người học tìm được hướng đi vừa phù hợp với bản thân, vừa có tính khả thi trong thực tế.
Chọn ngành không chỉ là quyết định cho bốn năm đại học
Để đưa ra lựa chọn phù hợp, học sinh cuối cấp có thể bắt đầu bằng ba câu hỏi: Mình thích điều gì? Mình có thế mạnh gì? Và lĩnh vực mình quan tâm đòi hỏi những gì trong thực tế?
Câu trả lời cần được hình thành từ quá trình tự đánh giá, tìm hiểu thông tin và trải nghiệm, thay vì chỉ dựa vào cảm xúc hoặc lời khuyên của người khác. Khi đã xác định được một số ngành tiềm năng, thí sinh nên đối chiếu chương trình đào tạo, phương thức tuyển sinh, điều kiện tài chính và cơ hội nghề nghiệp để cân nhắc mức độ phù hợp.
Gia đình cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Thay vì quyết định thay con hoặc chỉ khuyến khích theo đuổi đam mê mà bỏ qua những điều kiện thực tế, cha mẹ có thể cùng con phân tích ưu, nhược điểm của từng lựa chọn. Sự trao đổi cởi mở giúp học sinh hiểu rõ hơn những kỳ vọng của gia đình, đồng thời có cơ hội trình bày nguyện vọng và kế hoạch của mình.
Không có ngành học nào bảo đảm thành công cho tất cả mọi người, cũng không có con đường nghề nghiệp nào hoàn toàn không có rủi ro. Điều quan trọng là người học hiểu mình đang lựa chọn điều gì, vì sao lựa chọn và cần chuẩn bị những gì để theo đuổi con đường đó.
Chọn ngành theo đam mê hay theo cơ hội việc làm không nhất thiết là một cuộc đối đầu giữa sở thích và thực tế. Khi biết kết hợp hứng thú cá nhân với năng lực, điều kiện của bản thân và thông tin thị trường lao động, học sinh sẽ có cơ sở tốt hơn để đưa ra quyết định phù hợp cho tương lai.
